نمایش نوار ابزار

ظرفیت های فقهی اهل سنت برای اجتهاد

947527بدون شک دین اسلام آخرین برنامه ی الهی برای انسان ها ودربردارنده ی روش ها برای تنظیم زندگی در دنیا وآخرت است ،چنین ادعایی که اسلام کاملترین ادیان وجوابگوی همه ی نیازهای بشری است نمی تواند ادعابی بدون دلیل وبینه باشد .ازا ین نظر لازم است بدون تعصب وتنها با زبان دلیل همگامی وهمراهی این برنامه ی کلی را با زندگی وحیات انسان ها در طول تاریخ بشری به خوبی ترسیم وتوجیه کرد، همانگونه که خداوند اعلام می کند که دینش را تکمیل نموده ونعمتش را بر بشریت تمام کرده لازم است که در همه ی برهه ها افراد بشری بتوانند چنین مسائلی را در زندگی خود ببینند ،اما اگر به ظاهر امر نگاه کنیم می بینیم که نصوص محدود وموضوعات ومسائل نامحدودند ،در چنین موردی که ما با بسیاری از مسائل مستحدثه مواجه می شویم باید چه کار کنیم ؟یعنی اگر آیات واحادیث را مورد بر رسی قرار دهیم می بینیم که قرآن در مرتبه ی اول به تبیین قواعد واصول کلی پرداخته ودر جاهایی که نیاز بی تبیین وتوضیح داشته شخص پیامبر بزرگ اسلام (ص) متصدی توضیح وتعریف وتفصیل مطالب آن بوده اند. اما با این وصف خیلی از مسائلی که در آن زمان به وقوع نپیوسته ویا زمینه ی مناسب وآمادگی پذیرش شرائط نبوده شاهد وقوع چنین حوادثی نیستیم .اما گذر زمان وپیشرفت جوامع سبب شده که هر روز شاهد سؤالات وپرسش های متعددی در زمینه مسائل مختلف باشیم .در زمان پیامبر (ص)اگر سؤالی در باره ی موضوعی برای یکی از صحابه پیش می آمد بلادرنگ به محضر رسول خدا می شتافت وپرسش خودرا مطرح می کرد که یا آیه وآیاتی نازل می شد ویا خود حضرت جواب اورا می دادند جملات “یسئلونک ” که در قرآن آمده دلیل بر سوالات فراوان ونحوه راهنمایی افراد است .
امااینکه پیامبر اجتهاد می کرده یا خیر محل بحث علما واصولیان است که طرفداران ومخالفانی دارد،ولی در کل بنا به شواهد قرآنی وحدیثی خود حضرت هم اجتهاد کرده اند وهم روش استنباتط واجتهاد را به یارانش نشان داده اند.(مدخل الفقه الاسلامی وأصوله ،یوسف احمد محمد البدوی ،ص۱۲۴)
حدیث مشهور معاذ زمانی که حضرت ایشان را به یمن می فرستند ودر این حدیث مراتب اجتهادرابرای امتش بیان می نمایند سرمشق والگویی زیبا وروشن برای نسل های بعدی ا ست.رسول خدا (ص)از معاذ می پرسند :اگر به یمن رفتی چگونه قضاوت می کنی ؟معاذ می گوید :اول به کتاب خدا حکم می کنم ،حضرت می پرسد اگر در کتاب خدا نبود ؟ می گوید به سنت رسول خدا حکم می کنم ،پیامبر می پرسد :اگر در سنت رسول خدا نبودچکار می کنی ؟می گوید : اجتهاد می کنم وکوتاهی نمی کنم .ودر جای دیگری می فرماید اگر مجتهدی اجتهاد کرد واجتهادش درست بود دو پاداش می برد واگر اجتهادش خطا بود یک اجر به او تعلق می گیرد.این رهنمودهای حضرت به یارانش وتأیید اجتهاد برخی از آنان می تواند به عنوان الگویی برای آیندگان باشد که اگر با حوادث ومسائل مستحدثه مواجه شدند از منابع قرآن وسنت واجماع مسلمین استفاده نموده ومشکلات را حل نمایند اگر به تعربف اجتهاد از دیدگاه علمای اصولی مراجعه کنیم به یک نقطه ی مشترکی می رسیم وآن بذل توانایی وتلاش برای رسیدن به حکم شرعی است یعنی همانگونه که از تعریف اجتهاد مشخص می شود اجتهاد یک موتور محرکه برای به حرکت در آوردن افکار واندیشه ها در جهت استنباط بهترین حکم وراه گشائی جهت یک مسیر متعالی است اجتهاد را می توان یکی از امتیازات مهم اسلام بر دیگر ادیان وآئین ها دانست که موجب سرزندگی وحضور همیشگی علمای مسلمان در صحنه است نگاهی به سیر اجتهاد وتلاش مجتهدان در ادوار مختلف نشاندهنده ی ظرفیت کامل دین اسلام با همه ی مذاهب وفرق برای رویا رویی با سؤالات وپرسش های جدید است.یعنی هرچه جوامع به طرف گستردگی وپیچیده شدن پیش می روند نصوص دینی وآرای اجتهادی این توانمندی وظرفیت را دارندز مرحله مدنی تشریع شروع کنیم که در ابعاد مختلف موضوعات مطروحه را حل وفصل نمایند
برای نشان دادن این ظرفیت لازم است که سرشت وماهیت شریعت اسلامی به طور اعم وفقه بطور اخص مورد بررسی قرار گیرد اگر در آغاز به ویژگی های تشریع در عصر نبوت بپردازیم می بینیم که تدریج در تشریع وقانونگزاری بیشتر در جهت تسهیل امور بر مردم وآسان نمودن تکالیف بر مکلفان بوده است تا با آسانی بتوانند قوانین را در زندگی مراعات کنند.علاوه بر تدریج در تشریع می بینیم بر خلاف ادیان دیگر احکام در مدت بیست وسه سال نازل می شوند تا از لحاظ تربیتی وروانی آمادگی اذهان را برای پذیرش آن ها فراهم نمایند .اما آنچه که مهمتراست رفع حرج ودفع مشکلات موجود بر سر راه انجام وظائف دینی است .آیات زیادی در این باره نازل شده اند {بقره/۱۸۵٫نساء/۲۸٫حج/۷۸} همگی در باره ی آسان بودن احکام دینی هستند .
ظرفیت اجتهاد را خود قرآن کریم بیان نموده “ونزلنا علیک الکتاب تبیانا لکل شیء”{نحل/۸۹} یعنی پیامبر (ص) در پرتو این فرموده ی الهی به بیان اصول کلی اجتهاد وروش استنباط پرداخت تا اهل فقه ومعرفت پس از ایشان با تطبیق اصول کلی برحوادث جزئی جوابگوی مراجعان ومستفتیان باشند.اگر اصول کلی مورد نظر را که در همه ی قواعد وقوانین رعایت آن ها لازم است در شرائط مختلف زمانی ومکانی بررسی کنیم می بینیم اصولی مانند وجوب عدل ،مساوات ،شوری ،رفع حرج ،دفع ضرر،رعایت حقوق شهروندان ،ادای امانت وارجاع امور مهم به متخصصان وخبرگان تأمین کننده ی مصالح ملت ها وخوشبختی آنان است واز سوی دیگر اجازه ی اجتهاد از سوی پیامبر(ص)به صحابه دلیلی بر همگامی فقه اسلامی با تطورات وتحولات پیش آمده است {معالم التجدید الفقهی ،اشرف عبدالعاطی میمی،ص۶۰} یعنی مجتهد بدون اهمیت دادن ودخالت دادن این اصول کلی نمی تواند در اجتهاد خود موفق باشد واین اصول وقواعد خو.د ظرفیت بخشی را برای ساماندهی امورجزئی وکلی ایجاد می کند .در زمان پیامبر (ص)منبع فقه عبارت از قرآن وسنت بود که جوابگوی نیازهای آن عصر وبه عنوان منابعی برای آیندگان بود اما پس از رحلت وشروع کردن فقه به رشد ونمو ومواجه شدن مسلمین با حوادث جدید وآشنائی ملت های تازه مسلمان با آداب اسلامی فقهای صحابه در پرتو قرآن وحدیث به اجتهاد پرداختند وبا آشنائی با مقاصد شریعت اجتهاد به رأی به عنوان یک منبع مستقل ظهور کرد با اجتهاد فقها اختلاف پیش آمد وبا اتفاق آنان اجماع به عنوان منبع دیگری به دومنبع اولی افزوده شد.یعنی هم اجتهاد فردی وهم اجتهاد جمعی معمول ومرسوم شد .مسائلی مانند جنگ با مرتدان ،جمع آوری قرآن نمونه ای از اجماع مسلمین است اما آنچه که تا امروز توانسته ظرفیت فقه را حفظ وتوسعه ببخشد توجه به تعلیل احکام ورعایت مصلحت است که نمونه های زیادی از آن در زمان های مختلف در کتاب های فقه دیده می شود.دردوره ی صحابه علاوه بر رعایت مصالح قاعده ی سد ذریعه نیز به تدریج مورد استفاده قرار گرفت و بدین ترتیب دلیل دیگری به أدله ی اصولی افزوده شد
پس از دوره ی صحابه نسل تابعین عهده دار ادامه مسئولیت بیان احکام فقهی شد که مشخصه ی اصلی آنان نمو فقه وگسترش دائره ی فقه بود ودر این دوره دامنه ی فتوحات اسلامی بیشتر از پیش گسترده شد وروایت حدیث هم به نسبت دوره ی قبلی بیشتر شد (مدخل الفقه الاسلامی وأصوله یوسف احمد محمد البدوی ،ص۱۹۷) در این دوره فقهای صحابه وتابعین در شهرها پراکنده شدند ومردمان مختلف به آنان روی آوردند ودر باره ی حکم شرعی مسائل می پرسیدند ودر هر شهری فقیهی به اجتهاد می پرداخت .
در زمان صحابه اجتهاد به رأی مبتنی بر علل احکام ومراعات مصلحت بود با این وصف گروهی از اجتهاد به رأی می ترسیدند اما نشانه های دوگروه اهل رأی واهل حدیث کم کم در حال ظاهر شدن بود که بعدها با استقرار اهل حدیث در مدینه ی منوره واهل رأی در کوفه پایه های دومکتب بنا نهاده شد که هر یک دارای نشانه ها ومشخصات خاص خودشان می باشند .در رأس بزرگان اهل حدیث امام مالک ودر صدر فقهای کوفه امام ابوحنیفه قرار داشتند،پس از این مرحله فقه رشد ونموزیادی یافت ومسائل متعدد فقهی مطرح وندوین کتاب های فقهی آغاز گشت ،در این دوره خلفای عباسی به فقه وفقها توجه ریادی نمودند وزمینه ی خوبی برای طرح آرای فقهی فراهم شد ، بزرگانی مانند ائمه ی اربعه به تدوین آرا ونظرات خود پرداختند ودر ضمن شاگردان بزذگی را تربیت کردند که در ترویج فقه اساتید خود از شهرت زیادی برخوردار هستند.
در این دوره فقهای بزرگی ظهور کردند که فقه برخی ازآنان نتوانست در جامعه ادامه داشته باشد ومهجور ومتروک در بطن کتاب ها ماند اما چهار امام اهل سنت مذاهبشان تدوین ومکتوب شد وهر یک مذهب خودرا براساس اصول وقواعد مورد نظر تاسیس ووضع نمود .این چهار مذهب در چهار ادله ی متفق علیه مشترکند ودر بقیه ی ادله با همدیگر اختلاف دارند.خود اختلاف ائمه وتدوین ووضع ادله ی متعدد ظرفیت اجتهادی فقهارا بیشتر کرده است که به اصول اجتهادی هر کدام وتاثیر آن در اجتهاد وپاسخگویی به مسائل مستحدثه ی هر زمانی نشاندهنده ظرفیت وتوانمندی فقه در همگامی با تحولات علمی وصنعتی در سده های مختلف بویژه در عصر حاضر است.
ادله ومبانی فقه در نزد امام ابوحنیفه عبارتند از :کتاب که اصل واساس همه ی منابع است وستون دین ورشته استوار الهی تا روز رستاخیز است ۲-سنت پیامبر(ص) که بیان کتاب ومکمل آن است .۳-اقوال صحابه که حاملان شریعت وشاهدان نزول وحی بوده اند.۴-قیاس هرگاه نصی ویااجماعی نباشد از قیاس استفاده می شود وامام ابوحنیفه که از عاملان به قیاس بوده است .۵- استحسان زمانی است که قیاس فقهی موجب مصلحتی یا موافق عرف نباشد که از ابتکارات حنفیه است .۶- اجماع ۷-عرف امام ابوحنیفه ارزش زیادی برای عرف در زمان عدم وجود نص بوده است.
امام مالک: منابع فقه در نزد امام مالک عبارتند از :۱- کتاب ۲-سنت ۳- عمل اهل مدینه ۴- فتوای صحابه ۵-قیاس ،مصالح مرسله .استحسان .امام مالک اگر نصی نباشد مصلحت را مقدم می دارد چون شریعت تنها به خاطر تأمین مصلحت آمده است.هرنص شرعی شامل مصلحت است واگر نصی نبود مصلحت حقیقی مناسب با مقاصد شارع ،شریعت خداست.۶- سد ذریعه یکی از اصول فقه امام مالک است یعنی هرکاری منجر به حلال شود حلال وهرکاری منجر به حرام شود حرام است.
امام شافعی :منابع فقه امام شافعی عبارتند از :کتاب ،سنت ،اجماع ،قیاس، قول صحابی اگر مخالفی نداشته باشد
امام احمد بن حنبل:کتاب ،سنت ،قول صحابی ،قیاس ،مصالح مرسله ،سد ذریعه ،استحسان واستصحاب
اگر منابع فقهی مذاهب مختلف اهل سنت مورد بر رسی قرار گیرد می بینیم که در مقاطع مختلف اگر از آنها استفاده ی بهینه به عمل آید می توانند راه گشای بسیاری از مسائل جدید باشند ،چون اولا در اسلام ابزار اچتهاد به رسمیت شناخته شده واین ابزار متعلق به شخص یا صنف خاصی نیست بلکه هر کس شرائط آن را داشته باشد می تواند از آن استفاده کند وچون اجتهاد مبنی بر نظر وتفکر است وانسان ها در سطوح فکری متفاوتی قرار دارند بنابراین اختلاف یک پدیده ی حتمی است .واز سوی دیگر بحث نوگرائی وتجدید که مورد تأیید پیامبر اسلام قرار گرفته در کنار اجتهاد نوید بخش ظرفیت کامل فقه اسلامی برای رویاروئی با مسائل مستحدثه است .نظر به مطالبی که درباره ی منابع فقه وادله ی مختلف فقهی ائمه گفته شدونظر به ثروت فقهی سرشاری که در دست فقهای معاصر وجود دارد وهمینطور توجه به عدالت وکرامت انسانی وآسان بودن دسترسی به منابع ومصادر معتبر وامکان اجتهاد جمعی به سهولت قابل دسترسی است .
یکی از نکاتی که محققان به آن اشاره کرده انداعجاز تشریعی شریعت اسلامی است ،یعنی شریعتی که بر محور جلب مصالح ودفع مفاسد در همه ی زمان ها ومکان ها می گردد یک شریعت معجزه است یعنی شریعتی که قابل تطبیق در همه ی زمان ها ومکان هاست وهیچ حادثه ای نیست که یا در نصوص حکم آن بیان شده ویا ملحق به حادثه ی مشابه می شود ویا تحت قاعده ی کلی فقه در می آید ویا حکم آن با توجه به قاعده ی کلی مصالح درک می شود(الفتوی اهمیتها ،ضوابطها وآثارها ،دکتر محمد یسری ابراهیم،ص۵۹۸) .
بنابراین نظر به تشکیل مجامع فقهی وروی آوردن به مکتب مقاصدی ودرک روح دین وجاودانگی آن وآشنائی باعلوم روز از سوی بسیاری از فقهای معاصر ودور انداختن تعصب مذهبی واکتفا به یک مذهب خاص چشم اندازهای بهتری در زمینه ی فقه پویا که پاسخگوی مقتضیات زمان ومکان باشد به نظر می رسد واین نشان دهنده ی داشتن ظرفیت برای اجتهاد است
ماهنامه چرو ، تیر ومرداد ۹۴ شماره ۲۶ و۲۷

مطالب مشابه
دیدگاه ها

Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.